Статус нацыянальнай спадчыны праз прызму UNESCO

04.03.2022

У № 9 штотыднёвай грамадска-асветнiцкай газеты “Культура” апублікаваны артыкул “На­пра­ца­ва­нае ча­ла­вец­твам па­він­на жыць”, які змяшчае інтэрв’ю карэспандэнта Надзеі Кудрэйкі з экс­пертам ад Бе­ла­ру­сі ў Мі­жу­ра­да­вым камітэ­це па ахо­ве не­ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны UNESCO, стар­шым выклад­чыкам ка­фед­ры ку­ль­ту­ра­ло­гіі БДУ Алай Сташкевіч. Гаворка ідзе і пра ролю сайта “Жывая спад­чы­на Бе­ла­ру­сі” ў справе інвентарызацыі нематэрыяльных культурных каштоўнасцей.

— Апош­нім ча­сам у актыў­ны ўжы­так у Бе­ла­ру­сі ўвай­шлі сло­ва­злу­чэн­ні “нематэрыяль­ная ку­ль­тур­ная спад­чы­на” і “ста­тус не­ма­тэ­ры­яль­най гіс­то­рыка-культур­най каш­тоў­нас­ці”: на­ві­ны пра тое, што не­йкая на­род­ная тра­ды­цыя атрымала ста­тус ці тра­пі­ла ў спіс UNESCO, з’яўля­юцца бес­пе­ра­пын­на. Але што ста­іць за пад­обны­мі тэр­мі­на­мі і што азна­чае над­анне ста­ту­су не­ма­тэ­ры­яль­най гісто­ры­ка-ку­ль­тур­най каш­тоў­нас­ці? Ду­маю, акра­мя не­спе­цы­яліс­таў да­лё­ка не ўсе да кан­ца раз­уме­юць, што гэ­та ўво­гу­ле за пан­яцце — не­ма­тэ­ры­яль­ная ку­ль­тур­ная спад­чы­на і ў чым сэнс над­ання яе асоб­ным эле­мен­там афі­цый­на­га ста­ту­су. Да­вай­це па­спра­бу­ем рас­ка­заць са­мыя ба­за­выя рэ­чы, на чым гэ­тая спра­ва — з ахо­вай пад­обнай спад­чы­ны — ба­зу­ецца.

— Са­мо пан­яцце не­ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны (НКС) з’яві­ла­ся ў 2003 го­дзе з пры­няц­цем ад­па­вед­най кан­вен­цыі UNESCO. Яно ўваб­ра­ла ў ся­бе та­кія вядо­мыя тэр­мі­ны, як фа­льк­лор, тра­ды­цый­ная ку­ль­ту­ра, у пэў­ным сэн­се ма­са­вая ку­ль­ту­ра. Да па­чат­ку но­ва­га ты­ся­ча­год­дзя ўсе ўяў­лен­ні пра ку­ль­тур­ную спад­чы­ну ў асноў­ным зво­дзі­лі­ся да яе ма­тэ­ры­яль­ных зда­быт­каў: по­мні­каў архі­тэк­ту­ры, археало­гіі, тво­раў мас­тац­тва і г. д. Ме­на­ві­та ма­тэ­ры­яль­най спад­чы­не бы­лі прысвеча­ны і бо­ль­шасць між­на­род­ных на­рма­тыў­ных актаў, уклю­ча­ючы кан­вен­цыі UNESCO. Але ў 1970-х га­дах урад Ба­лі­віі вы­сту­піў з іні­цы­яты­вай пад­рых­тоў­кі міжна­род­на­га акта, які б ства­раў сіс­тэ­му ахо­вы і для не­ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­ту­ры. Бо ў гэ­тай кра­іне, як і шмат дзе ў Ла­цін­скай Аме­ры­цы, аўтах­тон­нае насельніцтва — індзей­цы — на пра­ця­гу гіс­то­рыі не ме­ла пі­сь­мен­ства, і ўся яго куль­тур­ная спад­чы­на на­ступ­ным па­ка­лен­ням пе­рад­ава­ла­ся вус­ным чы­нам: дакумен­таў і по­мні­каў ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­ту­ры амаль не за­ха­ва­ла­ся. Як вы­нік разваг і да­сле­да­ван­няў экс­пер­таў у 1989-м го­дзе з’яві­лі­ся рэ­ка­мен­да­цыі UNESCO аб за­ха­ван­ні фа­льк­ло­ру, дзе асаб­лі­вая ўва­га над­ава­ла­ся той спад­чы­не, якая не мае ма­тэ­ры­яль­на­га ўва­саб­лен­ня: твор­чым пра­кты­кам, якія ве­ль­мі ўраз­лі­выя і пасту­по­ва зні­ка­юць, ка­лі зні­ка­юць іх ства­ра­ль­ні­кі і но­сь­бі­ты. А ў 1999 го­дзе UNESCO раз­ам са Сміт­са­наў­скім інсты­ту­там у ЗША рас­пра­ца­ва­лі да­да­так да раней існу­юча­га спі­са “Шэ­дэў­ры вус­най і не­ма­тэ­ры­яль­най спад­чы­ны ча­ла­вец­тва”: па­сля аб’екты з гэ­та­га спі­са аўта­ма­тыч­на пе­ра­нес­лі­ся ў Рэ­прэ­зен­та­тыў­ны спіс нема­тэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны ча­ла­вец­тва, які дзей­ні­чае і па сён­ня. Та­кім чы­нам, у 2003 го­дзе між­на­род­най су­по­ль­нас­цю быў пад­рых­та­ва­ны но­вы міжнародны за­ка­на­даў­чы акт — Кан­вен­цыя UNESCO аб ахо­ве не­ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны.

Да­рэ­чы, Бе­ла­русь пад­пі­са­ла Кан­вен­цыю ў лі­ку пер­шых 26 кра­ін све­ту — у лю­тым 2005 го­да. На сён­ня гэ­та дру­гая па па­пу­ляр­нас­ці кан­вен­цыя UNESCO: яе пад­пі­са­лі 180 кра­ін са 195 кра­ін-удзе­ль­ніц. Бо­ль­шая ліч­ба то­ль­кі ў Кан­вен­цыі 1972 го­да аб ахо­ве сус­вет­най ку­ль­тур­най і пры­род­най спад­чы­ны: яе ра­ты­фі­ка­ва­лі 192 кра­іны.

— Што ме­на­ві­та мож­на ад­но­сіць да НКС?

— Па­вод­ле Кан­вен­цыі, “не­ма­тэ­ры­яль­ная ку­ль­тур­ная спад­чы­на — гэ­та звы­чаі, фор­мы прад­стаў­лен­ня, ве­ды і во­пыт, а таксама звязаныя з імі прад­ме­ты, артэфакты і ку­ль­тур­ная пра­сто­ра, якія пры­зна­юцца пэў­ны­мі су­по­ль­нас­ця­мі, групамі аль­бо асоб­ны­мі лю­дзь­мі ў якас­ці іх ку­ль­тур­най спад­чы­ны і пе­рад­аюц­ца з па­ка­лен­ня ў па­ка­лен­не”. То-бок гэ­та спад­чы­на, якая па­ста­янна раз­ві­ва­ецца і аднаўля­ецца яе но­сь­бі­та­мі і пра­кты­ка­мі. У агу­ль­ным сэн­се НКС падзя­ля­ецца на дзве вя­лі­кія ка­тэ­го­рыі: тра­ды­цый­ныя ве­ды і пра­кты­кі і ку­ль­тур­ныя экс­прэ­сіі. Да пер­шай, на­прык­лад, ад­но­сяц­ца на­род­ная мед­ыцы­на, ку­лі­на­рыя, ра­мёс­твы і промыс­лы, та­кія як бор­тніц­тва і ры­ба­лоў­ства, ба­явыя май­стэр­ствы, а так­са­ма света­пог­ляд лю­дзей, ве­ды пра міг­ра­цыю жы­вёл і ўлас­ці­вас­ці рас­лін, агра­тэх­ніч­ныя пры­ёмы і інш. Усе яны ма­юць вя­лі­кі па­тэн­цы­ял да раз­віц­ця і інтэг­ра­цыі ў су­час­ную ку­ль­ту­ру, ста­но­вяц­ца асно­вай для ства­рэн­ня роз­ных ноу-хау і су­час­ных крэатыўных індус­трый. Тая ж ты­бец­кая мед­ыцы­на, су­час­ная ёга за­сна­ва­ныя менаві­та на тра­ды­цый­ных ве­дах.

Дру­гая ка­тэ­го­рыя НКС — так зва­ныя ку­ль­тур­ныя экс­прэ­сіі. Да іх ад­но­сяц­ца ўсе вус­ныя тра­ды­цыі і фор­мы вы­ра­жэн­ня: тое, што звык­ла вы­зна­ча­ецца як фа­льк­лор. Істот­на, што сю­ды ўва­хо­дзіць і мо­ва з роз­ны­мі сва­імі ды­ялек­та­мі. А яшчэ гэ­та выка­на­ль­ніц­кія мас­тац­твы — пес­ні і тан­цы. І гэ­та гу­ль­ні, аб­ра­ды і свя­ты.

— Як ахоў­ваць не­йкі ста­ра­жыт­ны бу­ды­нак — зра­зу­ме­ла. А ка­лі га­вор­ка пра не­ма­тэ­ры­яль­ную каш­тоў­насць?

— Для ма­тэ­ры­яль­на­га аб’екта спад­чы­ны асноў­ны­мі кры­тэ­ры­ямі з’яўля­юцца аўтэнтыч­насць і цэ­лас­насць (ма­тэ­ры­ялу, ася­род­дзя, тэх­нік). Для яго за­ха­ван­ня існу­юць за­ка­на­даў­ча вы­зна­ча­ныя інстру­мен­ты: гэ­та кан­сер­ва­цыя і, ка­лі па­трэб­на, рэ­стаў­ра­цыя. У да­чы­нен­ні да не­ма­тэ­ры­яль­ных каш­тоў­нас­цей пад­обныя ме­та­ды не пад­ыхо­дзяць, па­ко­ль­кі ў да­дзе­ным вы­пад­ку мы ма­ем спра­ву са спад­чы­най, якая па­ста­янна раз­ві­ва­ецца, змя­ня­ецца і ад­на­ўля­ецца но­сь­бі­та­мі, і та­му лю­бая кан­сер­ва­цыя па­гра­жае яе існа­ван­ню.

У гэ­тым сэн­се і пан­яцце “аўтэн­тыч­ны” не ад­па­вя­дае ду­ху Кан­вен­цыі. Час­та мож­на па­чуць, што ла­дзіц­ца “аўтэн­тыч­ны” аб­рад. А што гэ­та зна­чыць? Што ён — сапраўдны і ад­па­вя­дае пэў­ным гіс­та­рыч­ным уз­орам? Тым не менш пер­шыя пі­сь­мо­выя за­пі­сы бо­ль­шас­ці аб­ра­даў ад­но­сяц­ца да дру­гой па­ло­вы ХІХ ста­год­дзя, а аўдыя- і ві­дэ­аза­пі­сы з’яўля­юцца то­ль­кі ў 1960—1970 га­дах. У та­кім разе аўтэн­тыч­насць павін­на вы­мя­рац­ца ме­на­ві­та гэ­ты­мі да­та­ва­ны­мі кры­ні­ца­мі? З пун­кту гле­джан­ня Кан­вен­цыі 2003 го­да ле­пей ка­рыс­тац­ца іншым пан­яццем, за­сна­ва­ным на пэў­ных устой­лі­вых архе­ты­пах, — цэ­лас­нас­ці кан­тэк­сту. Ме­на­ві­та архе­ты­пы і скла­да­юць той са­мы прад­мет ахо­вы ў да­чы­нен­ні да кан­крэт­ных эле­мен­таў НКС.

Та­кім чы­нам, асноў­ным спо­са­бам за­ха­ван­ня НКС з’яўля­ецца за­бес­пя­чэн­не належных умоў для яе жыц­ця­дзей­нас­ці, пад­трым­ка но­сь­бі­таў тра­ды­цыі, павышэнне інфар­ма­ва­нас­ці гра­мад­ства пра яе.

— Мож­на ска­заць, што та­кая спад­чы­на па­він­на быць “жы­вой”…

— Так, яна па­він­на раз­ві­вац­ца і пе­рад­авац­ца з па­ка­лен­ня ў па­ка­лен­не. Асноў­ны­мі бе­не­фі­цы­яра­мі гэ­тай спад­чы­ны з’яўля­юцца да­тыч­ныя да яе су­по­ль­нас­ці, гру­пы і асоб­ныя лю­дзі, бо ме­на­ві­та яны звяз­ва­юць з ёю сваю ідэн­тыч­насць і ад­каз­ныя за яе пе­рад­ачу. Гэ­тая з’ява гіс­та­рыч­на аб­умоў­ле­на і існуе аб’ектыў­на ў пэў­ным асярод­дзі, аб­апі­ра­ецца на па­мяць кан­крэт­ных лю­дзей. А лю­бая тэ­атра­лі­за­цыя і фальк­ла­ры­за­цыя ёй шко­дзіць: га­вор­ка пра вы­пад­кі, ка­лі тра­ды­цыі па­чы­на­юць адна­ўляць і дэ­ман­стра­ваць па спе­цы­яль­на рас­пра­ца­ва­ных ку­льт­ра­бот­ні­ка­мі сцэна­ры­ях, без су­вя­зі з кан­тэк­стам, без удзе­лу са­міх но­сь­бі­таў.

— Як, на ваш по­гляд, ідуць спра­вы з ахо­вай НКС у Бе­ла­ру­сі?

— Я ду­маю, у нас НКС над­аюць знач­ную ўва­гу, і ў па­ра­ўнан­ні з іншы­мі кра­іна­мі мы вы­гля­да­ем ве­ль­мі пры­стой­на. Ка­лі ўсё то­ль­кі па­чы­на­ла­ся, на­ват пы­тан­ня та­ко­га не ўзні­ка­ла — пад­піс­ваць Кан­вен­цыю ці не: зра­зу­ме­ла — пад­піс­ваць. Бо бы­ло разумен­не, што бе­ла­рус­кая ку­ль­ту­ра без улі­ку аспек­ту НКС бу­дзе непаўнавартаснай. Бе­ла­русь у лі­ку пер­шых 26 кра­ін све­ту ста­ла чле­нам Міжурадава­га ка­мі­тэ­та UNESCO па ахо­ве НКС, і ў 2009-м мы пра­вя­лі наш пер­шы эле­мент у Спіс не­ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны, якой па­тра­бу­ецца тэрміновая ахо­ва (адзін са спі­саў Кан­вен­цыі UNESCO 2003 г.): гэ­та быў аб­рад “Каляд­ныя ца­ры” вёс­кі Се­ме­жа­ва Ка­пы­льс­ка­га ра­ёна Мін­скай воб­лас­ці. Патлумачу, што UNESCO на між­на­род­ным уз­роў­ні мае два спі­сы: зга­да­ны, і яшчэ Рэ­прэ­зен­та­тыў­ны спіс нематэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны ча­ла­вец­тва. На гэ­ты мо­мант ад Бе­ла­ру­сі ў пер­шым спі­се, акра­мя “Ка­ляд­ных ца­роў”, пры­сут­ні­чае і веснавы абрад "Юраў­скі ка­ра­год” вёс­кі Па­гост Жыт­ка­віц­ка­га ра­ёна Го­ме­льс­кай воб­лас­ці, а ў Рэ­прэ­зен­та­тыў­ным спі­се — “Ку­ль­ту­ра бор­тніц­тва" (Польшча і Беларусь) і Буд­слаў­скі фэст.

У 2009 го­дзе Бе­ла­русь атры­ма­ла ад Фон­ду НКС UNESCO фі­нан­са­вую да­па­мо­гу на ства­рэн­не На­цы­яна­ль­на­га інвен­та­ра НКС, які з’яўля­ецца ве­ль­мі важ­ным інструмен­там у пра­цэ­се ахо­вы не­ма­тэ­ры­яль­най спад­чы­ны. У вы­ні­ку інвентарызацыі ў Бе­ла­ру­сі ўтва­ры­ла­ся між­рэ­гі­яна­ль­ная сет­ка: бы­лі вы­зна­ча­ныя рэ­гі­яна­ль­ныя ка­арды­на­цый­ныя цэн­тры, ро­лю якіх на гэ­ты дзень вы­кон­ва­юць аблас­ныя ме­та­дыч­ныя цэн­тры на­род­най твор­час­ці. Зра­зу­ме­ла, да спра­вы бы­ла да­лу­ча­на экс­пер­тная су­по­ль­насць з на­ву­ко­вых уста­ноў, а ўзна­ча­ліў гэ­ты пра­цэс ад­дзел ахо­вы гіс­то­ры­ка-ку­ль­тур­най спад­чы­ны пры Інсты­ту­це ку­ль­ту­ры Бе­ла­ру­сі. У 2014-м утва­ры­ла­ся ба­за да­ных НКС “Жы­вая спад­чы­на Бе­ла­ру­сі”, ува­соб­ле­ная і ў фор­ме сай­та. І на сён­няш­ні дзень у бе­ла­рус­кім Інвен­та­ры НКС зна­хо­дзіц­ца 105 эле­мен­ты. Інфар­ма­цыя пра іх за­бяс­печ­ва­ецца ад­па­вед­ны­мі да­ку­мен­та­мі, экспертны­мі за­клю­чэн­ня­мі, на­ву­ко­вым апі­сан­нем. Ра­шэн­не пры­ма­ецца Рэспублікан­скай ра­дай.

— А мно­га гэ­та ці ма­ла — 105 эле­мен­таў ку­ль­тур­най спад­чы­ны з афі­цый­ным ста­ту­сам?

— Не­хта мо­жа ска­заць, што ў на­шай кра­іне бо­льш за 5 ты­сяч аб’ектаў ку­ль­тур­най спад­чы­ны, а эле­мен­таў НКС — то­ль­кі 105. Ад­нак пра­цэс інвен­та­ры­за­цыі НКС — пра­цяг­лы і мэ­та­на­кі­ра­ва­ны. Ён ад­бы­ва­ецца зні­зу ўверх. Іні­цы­яты­ва сы­хо­дзіць ад са­міх но­сь­бі­таў і пра­кты­каў тра­ды­цыі: ме­на­ві­та яны за­паў­ня­юць так зва­ную наміна­цый­ную фор­му. Гэ­та мо­гуць быць са­мыя роз­ныя лю­дзі: спе­цы­яліс­ты з галіны ку­ль­ту­ры, на­стаў­ні­кі, про­ста мясц­овыя акты­віс­ты. Да­лей да­ку­мен­ты праходзяць скла­да­ную экс­пер­ты­зу: спа­чат­ку ў на­ву­ко­ва-ме­та­дыч­ных цэн­трах народ­най твор­час­ці, да­лей — у служ­бе На­цы­яна­ль­на­га інвен­та­ра НКС. Па­сля разгля­да­юцца на Рэ­спуб­лі­кан­скай ра­дзе Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­ту­ры Рэ­спуб­лі­кі Беларусь, дзе эле­мен­ты НКС атрым­лі­ва­юць ахоў­ны ста­тус. То-бок гэ­та скла­да­ны і доў­га­тэр­мі­но­вы пра­цэс. Яго сут­насць у тым, як да пра­цэ­ду­ры інвен­та­ры­за­цыі далу­чыць як ма­га бо­льш за­ці­каў­ле­ных лю­дзей. Гэ­та важ­на, па­ко­ль­кі ме­на­ві­та ў такой ка­лек­тыў­най пра­цы ад­бы­ва­ецца ацэн­ка гэ­тай спад­чы­ны, вы­яўля­ецца яе куль­тур­нае і інтэ­лек­ту­аль­нае зна­чэн­не, фар­мі­ру­юцца ад­па­вед­ныя ад­но­сі­ны да яе з бо­ку гра­мад­ства.

— Вы­ра­шэн­не якіх пра­блем за­раз ста­іць на па­ра­дку дня?

— Існуе шмат ры­зык для існа­ван­ня НКС, на­прык­лад, ад ня­ўстой­лі­ва­га ту­рыз­му, ад фа­льк­ла­ры­за­цыі і звыш­ка­мер­цы­ялі­за­цыі гэ­тай спад­чы­ны. Так­са­ма мы пра­цу­ем над тым, каб за­бяс­пе­чыць ахо­ву ча­ла­ве­чых і інтэ­лек­ту­аль­ных пра­воў но­сь­бі­таў НКС. Да пры­кла­ду, гэ­та звя­за­на з вы­ка­нан­нем пэў­ных пра­віл для ту­рыс­таў і прэ­сы пры на­вед­ван­ні мясц­овас­цей, дзе ад­бы­ва­ецца на­род­ны аб­рад ці пра­хо­дзіць свя­та. Ці з за­бес­пя­чэн­нем аўтар­ска­га і ка­лек­тыў­на­га пра­ва ра­мес­ні­каў і но­сь­бі­таў традыцый­ных ве­даў і пра­ктык (арга­ні­за­цыя про­да­жу вы­ра­баў, апла­та ўдзе­лу ў фес­ты­ва­лях і г. д.). Сён­ня га­вор­ка па­він­на ісці і пра рас­пра­цоў­ку асоб­най міждысцып­лі­нар­най дзяр­жаў­най па­лі­ты­кі ў да­чы­нен­ні да НКС, якая б за­кра­на­ла не то­ль­кі сек­тар ку­ль­ту­ры, але і іншыя га­лі­ны — ад­ука­цыю, ахо­ву пры­ро­ды, сель­скую гас­па­дар­ку, ту­рызм… Бо НКС па сва­ім ха­рак­та­ры звя­за­на з усі­мі сфе­ра­мі чалавеча­га жыц­ця і та­му па­тра­буе да ся­бе асаб­лі­ва­га пад­ыхо­ду.

Аўтар: Надзея КУДРЭЙКА

Штотыднёвая грамадска-асветнiцкая газета “Культура”

№ 9 (1552) 26.02.2022 - 04.03.2022 г